| مساجد اصفهان جلوه گاه اوج هنرنمايي هنرمنداني است که همه هنر خود را براي اثبات بندگي به نمايش گذاشته اند.  گنبد سازي، کاشيکاري، گچبري، مقرنس کاري، منبت کاري و خوشنويسي بر کتيبه هاي اين مساجد، همه و همه در نهايت ظرافت و دقت و اوج هنرنمايي است. اين مساجد نشانگر ذوق هنري کمال يافته و ايمان مذهبي هنرمندان سازنده آنهاست و بيننده با ديدن اين آثار بي اختيار به درون زمان و فضاي خاص آنها کشيده مي شود. در گوشه و کنار اين شهر از گذشته تاکنون مساجد به زيبايي ساخته شده است و گوشه اي از هنر معماري و تزئيني ايراني اسلامي در آنها ديده مي شود اما مساجد زير جواهراتي هستند که نظر هر بيننده اي را به خود جلب مي کنند. * "مسجد امام" اين مسجد يکي از زيباترين بناهاي جهان اسلام است که در ضلع جنوبي ميدان نقش جهان واقع است. اين اثر تاريخي به دستور شاه عباس اول صفوي و توسط استاد علي اکبر اصفهاني در قرن يازدهم هجري قمري به سبک مساجد چهار ايواني بنا شده است. ايوان ورودي اين مسجد همراه با دو منار شکوهمند آن، از زيباترين و چشمگيرترين ايوان هايي است که در ايران بنا شده است. تمامي سطوح جرزها، ديواره ها، گنبد، مناره ها و طاق نماهاي داخلي و خارجي مسجد به طرز زيبايي با کاشي هاي هفت رنگ و معرق تزئين شده و گنبد اين مسجد به صورت دوپوش طراحي شده و ارتفاع آن از سطح زمين تا نوک گنبد 52 متر است. در ضلع شرقي اين مسجد مدرسه علميه ناصري قرار دارد که در دوران ناصرالدين شاه قاجار مرمت شده است. در ضلع غربي، مدرسه علميه سليمانيه بنايي ازعهد شاه سليمان صفوي ديده مي شود. اين مسجد داراي صحن زيبا و شکوهمندي است که در مرکز آن حوض بسيار بزرگي طراحي شده است. از ديگر جاذبه هاي اين مسجد مي توان به هفت سنگاب و ساعت آفتابي که در ضلع شمالي مدرسه سليمانيه واقع شده و نمايانگر ظهر شرعي در مسجد است، اشاره کرد. * "مسجد جامع اصفهان" "مسجد جامع" يا "مسجد جمعه"، قديمي ترين بناي تاريخي اصفهان و يکي از پر رمز و رازترين مساجد جهان اسلام است. سيماي فعلي مسجد مربوط به اقدامات دوره سلجوقي است اما تعميرات و الحاقات آن به دورانهاي بعد به خصوص عصر صفويان مربوط مي شود. در کاوش هاي باستان شناسي مراحل قبل از سلجوقي هم به دست آمده که به دوران آل بويه و قرن سوم هجري برمي گردد و بخشي از آثار نيز مربوط به قبل از اسلام است. ورودي اصلي مسجد در سمت شرق واقع شده و در اين بخش صفه هاي کوچک در سمت راست دالان ورودي وجود دارد که مربوط به دوره ديلميان در قرن چهارم هجري قمري است. در سمت چپ دالان ورودي، چهلستوني واقع است که مربوط به دوره آل مظفر در قرن هشتم هجري قمري است. بيشترين تحولات معماري در اين مسجد در عصر سلاجقه در قرون پنجم و ششم هجري قمري صورت گرفته است که از آن جمله مي توان به بناي ايوان هاي دو طرف صحن و بناي گنبدهاي "نظام الملک" و "تاج الملک" دو وزير معروف عصر سلجوقي، اشاره کرد. در ضلع شمالي مسجد ايواني بزرگ قرار دارد که به صفه درويش مشهور است. در ضلع جنوبي صحن مسجد ايوان صاحب بن عباد و در ضلع غربي صحن مسجد ايوان استاد و در ضلع شرقي آن ايوان شاگرد قرار گرفته است. يکي از مهمترين بخشهاي اين مسجد "گنبد خواجه نظام الملک" است که از نظر عظمت و ظرافت معماري از بخشهاي مهم اين مسجد به شمار مي رود که کتيبه اي به خط کوفي در بخش فوقاني دور گنبد قرار گرفته است. در بخش ديگري از مسجد، "گنبد تاج الملک" قرار دارد که اگر چه از نظر وسعت کوچکتر از بناي گنبد خواجه نظام الملک بوده و ليکن از نظر تزئينات هنري در نوع خود منحصر به فرد است. از ديگر بخشهاي زيباي مسجد جامع مي توان به مجموعه شبستانهاي غربي اشاره کرد. شاخص ترين اثر معماري اين بخش "محراب اولجاتيو" است که در دوره ايلخانان مغول و به دستور اولجاتيو و توسط وزيرش محمد ساوجي و معمار بزرگ آن عصر "حيدر اصفهاني" بنا شده است. در غرب ايوان غربي و مجموعه محراب اولجاتيو شبستان وسيعي وجود دارد که کمي پايين تر از سطح مجموعه محراب اولجاتيو بنا شده و متعلق به دوره سلطنت بايسنقر تيموري در سال 851 هجري قمري است. اين شبستان به دليل ساختار معماري منحصر به فردش به شبستان زمستاني معروف است و با توجه به بررسي هاي به عمل آمده به نظر مي رسد در دوران صفوي تغييراتي در ساختار معماري اين شبستان ايجاد شده است. همچنين در دوران صفوي صفه اي به نام "حکيم" به مجموعه بناهاي مسجد الحاق شده که کتيبه آن مربوط به سال 996 هجري قمري مي باشد. اين مسجد با گسترده اي در حدود 22 هزار مترمربع، دايره المعارف متنوعي از معماري و هنرهاي تزئينات داخلي است که حاصل کوشش هنرمندان و معماران ايراني را از بيش از يک هزار سال قبل با زيبايي و در عين حال با سادگي در خود جاي داده است. * "مسجد حکيم" اين مسجد با مساحت هشت هزار مترمربع در ضلع شرقي خيابان حکيم، جنب بازار رنگرزان و مقابل مقبره حاج آقاي کلباسي واقع است. در اين مکان ابتدا مسجد جامعي به نام "جورجير" که به مناسبت نام آن محل بود به دستور وزير دانشمند خاندان بويه يعني صاحب ابن عباد ساخته شد. از بخشهاي مهم اين مسجد وجود مناره اي به بلنداي يکصد متر جهت نگهباني و حفاظت از شهر در زمانهاي قديم بوده است که در حمله خانمان سوز مغول يا بعد از آن در دوره تيموري اين مسجد و مناره تخريب شده و به جز سردري که هنوز پابرجاست، چيز ديگري از آن باقي نمانده است. مسجد کنوني که از نظر بزرگي و شکوه به مرتبه اولي نمي رسد توسط حکيم داوود خان ملقب به تقرب خان، طبيب مخصوص شاه عباس دوم صفوي بنا شده است. اين مسجد نيز مانند ديگر مساجد اسلامي دوران صفوي به سبک اصفهاني وبه صورت چهار ايواني ساخته شده و داراي چهار در ورودي واقع در ضلع غربي، شرقي، شمالي و شمال شرقي است. همچنين ساختمان آن با تزيينات فراوان کاشي کاري همراه با خطوط اسليمي و حقدايي و کتيبه هايي با مضامين آيات قرآني، احاديث و روايت مزين شده است. بيشتر کاشي کاري هاي اين مسجد به صورت معقلي بوده و کتيبه هاي آن نيز به دست محمد رضا امامي و محمد باقر شيرازي دو خوشنويس عهد صفوي نگاشته شده است. اکنون سر در شمالي اين مسجد که در بارندگي سال 1333 هجري شمسي زير اندود کاه گل نمايان شده و قدمت اصلي مسجد قديمي را مشخص مي کند، در حال بازسازي و مرمت است. * "مسجد شيخ لطف الله" ساخت بناي اين مسجد در سال 1011 هجري قمري به دستور شاه عباس اول صفوي براي تدريس علوم ديني توسط شيخ لطف الله جبل عاملي از علماي برجسته جهان تشيع که از لبنان به اصفهان مهاجرت کرده بود آغاز شد و در سال 1028 هجري قمري پايان يافت. اين مسجد با سازه اي متفاوت از ساير مساجد در بخش شرقي ميدان نقش جهان واقع است. در اين مسجد کاشي کاري هاي زيباي هفت رنگ و معرق همراه با خطوط زيباي بنايي به کار رفته است. دو تن از برجسته ترين خوشنويسان عصر صفوي نظير عليرضا عباسي کتيبه هاي اين مسجد را که حاوي آياتي از قرآن کريم و اسماء الله است را نگاشته اند. نداشتن صحن و مناره که در تمامي مساجد اسلامي جزء لاينفک بنا است يکي از استثنائات اين مسجد محسوب مي شود. از ديگر ويژگيهاي اين مسجد، چرخش 45 درجه اي است که از محور شمال به جنوب نسبت به محور قبله دارد. اين گردش که در اصلاح معماران سنتي ايران "پاشنه" ناميده مي شود چنان ماهرانه صورت گرفته که به هيچ روي توجه بيننده را جلب نمي کند. اين چرخش باعث شده تا بازديد کننده پس از گذشتن از مدخل تاريک و بعد از عبور از راهرو طويل متصل به آن به فضاي اصلي و محوطه زير گنبد وارد شود. گنبد کم ارتفاع مسجد حاوي خطوط اسليمي است که به طرز باشکوهي بر زمينه خاکي رنگ گنبد گسترده شده است و هماهنگي بي نظيري را در نقش و طرح و رنگ به نمايش مي گذارد. در چهارگوشه داخل مسجد نيز آياتي با خط ثلث سفيد بر زمينه لاجوردي با کاشي سفيد معرق نوشته شده است. در ضلع شرقي و غربي مسجد، اشعاري به زبان عربي به خط ثلث نوشته شده که بنا به اظهار کارشناسان، سراينده آنها شيخ بهايي و خطاط اين کتيبه ها نيز باقر بنا است. در جلو مسجد، حوض هشت گوش بسيار زيبايي وجود داشته که پيوسته لبريز از آب بوده که اين حوض را در اواخر دوره قاجار خراب کرده اند. اگر چه اختصاصي بودن مسجد باعث شده که سياحان کمتري درباره آن مطلب بنويسند اما مي توان ادعا کرد مسجد شيخ لطف الله در شمار آثار شاخص و مشهور عصر صفويه است. وجود کتيبه هاي نفيس و طره هاي سردر که در درون گلدان مرمرين جاي مي گيرند آنچنان زيبايي جاودانه در ذهن بيننده پديدار مي کنند که اين يقين براي او حاصل مي شود که معماري اين اثر، الهامي بوده، زيرا داراي حالت ويژه و منحصر به فرد راز ونياز انسان با خداوند است. | 
1388/12/19
